Spookschilderijen

Een van die dromerige verhalen komt uit China en gaat over een schilder die oud en eenzaam was geworden gedurende het werk aan één schilderij. Uiteindelijk was het toch af. Hij nodigde de paar vrienden die hij nog had uit. Zij stonden om het schilderij heen: daarop was een park te zien, een smal weggetje tussen de weilanden leidde naar een huis op de heuvel. Als de vrienden hun oordeel klaar hebben en zich willen omdraaien naar de schilder, is die er niet meer. Ze kijken naar het schilderij: daar loopt hij op de weg de glooiende heuvel op, opent de deur van het huis, staat een moment stil, draait zich om, glimlacht, zwaait nog een keer en verdwijnt, terwijl hij de geverfde deur zorgvuldig achter zich dicht trekt. (Rüdiger Safranski, Hoeveel waarheid heeft de mens nodig?)

Verstrooiing en concentratie staan in een tegenstelling die de volgende formulering toelaat: degene die zich ten overstaan van het kunstwerk concentreert, verzinkt daarin; hij gaat in dit werk binnen, zoals de legende dit verhaalt van een Chinese schilder bij de aanblik van zijn voltooide schilderij. (Walter Benjamin, Het kunstwerk)

 

Beweging binnen het kader van een schilderij komt niet alleen voor in legendes. Hoewel de oorzaak minder romantisch van aard is, is het wel degelijk mogelijk dat personen of voorwerpen verdwijnen of verschijnen lang nadat het schilderij voor het laatst aangeraakt is. Door een verkeerde samenstelling van de olieverf (een te ’sterke’ achtergrond) kunnen overgeschilderde delen verschijnen of geschilderde figuren van de achtergrond waar ze opgezet zijn verdwijnen.

In dit schilderij is het de zee die de uiteindelijke strijd wint en zowel een deel van de vloot als van het land opzuigt.

Adam Willaerts- Zeegevecht tussen Hollandse en Spaanse schepen (detail)

Adam Willaerts- Zeegevecht tussen Hollandse en Spaanse schepen (detail)

Overgeschilderde delen die verschijnen na verloop van tijd zijn goed zichtbaar in een aantal portretten die Velasquez van koning Filips maakte. Een geweer dat eerst langer was, een mantel die eerst groter was, een paard met vijf benen, een onbekend voorwerp dat hij in zijn hand heeft gehouden etc. Het komt allemaal terug door de verf in een transparantie die bijna spookachtig is.

Maar wanneer het echt spookachtig wordt, is als figuren er letterlijk uit gaan zien als spoken. In veel kerkinterieurs van Pieter Neefs is dit het geval (de kwaliteit is niet zo goed, de eerste hangt in het Louvre, de tweede in Schloss Wilhelmshöhe in Kassel):

Pieter Neefs- Effet de nuit dans un bas-coté d'église (detail)

Pieter Neefs der Ältere und Pieter Neefs der Jüngere- Das Innere der Antwerpener Kathedrale bei Kerzen- und Fackellicht (detail)

Het is mooi wanneer zo’n onvoorziene vervaging juist iets bevestigt. Zo was onderstaande persoon al in gedachten verzonken toen hij geschilderd werd, nu een paar honderd jaar later, lijkt hij zichzelf weg te denken.

Johannes Lingelbach- Het Campo Vaccino te Rome (detail)

Het berust op een inschattingsfout, een fantastische fout. Het laat het schilderij een eigen leven leiden. Het maakt het tot bewegend beeld, hoe traag dit ook verloopt. Ontzettend traag. Maar omdat het niet zo hoort, niet zo bedoeld was, is het mogelijk de verandering te zien en iets zich aan het schilderij te zien onttrekken. Het zoeken en vinden van spoken in musea is een fijne bezigheid.

 

 

.

Een piano en een stokoud wonderkind

Vanavond kwam in het programma ‘Passie voor de Hermitage’ Oleg Karavaychuk voorbij, een stokoude componist/ pianist met pruik en zonnebril die onderuitgezakt een vleugel bespeelt in de Hermitage in St. Petersburg. De vleugel was ‘dood’ gewaand tot de dag waarop Oleg langskwam. Vanaf dat moment kreeg hij van de directeur vrij toegang om te kunnen spelen. Hij had nog voor Stalin gespeeld en toont hoe de toetsen aangeslagen dienen te worden. Hij is één met de piano en het is vrij abrupt wanneer hij opstaat en zonder omkijken door de deur in de achtergrond verdwijnt.

De conservator fluistert. Oleg is erg ontdaan omdat de piano naar Amsterdam verhuist. Het is een deel van zijn leven.

Nu staat die gigantische Hermitage vol met spullen die nooit gebruikt worden. Waarom moet dan net die ene piano naar Amsterdam? Dingen horen toch op de plek waar ze het meest gewaardeerd worden?

Geef Oleg die piano terug.

Hij speelt erop.

Wij kijken er alleen maar naar.

 

Bethan Huws